అథ అష్టాదశోఽధ్యాయః ।
సంన్యాసస్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ ।
త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిషూదన ॥ 1 ॥
కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సంన్యాసం కవయో విదుః ।
సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః ॥ 2 ॥
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే ॥ 3 ॥
త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః ॥ 4 ॥
యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్ ॥ 5 ॥
కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్ ॥ 6 ॥
మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః ॥ 7 ॥
స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్ ॥ 8 ॥
సంగం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః ॥ 9 ॥
త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః ॥ 10 ॥
యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే ॥ 11 ॥
భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్ ॥ 12 ॥
సాంఖ్యే కృతాంతే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్ ॥ 13 ॥
వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టా దైవం చైవాత్ర పంచమమ్ ॥ 14 ॥
న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పంచైతే తస్య హేతవః ॥ 15 ॥
పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః ॥ 16 ॥
హత్వాఽపి స ఇమాँల్లోకాన్న హంతి న నిబధ్యతే ॥ 17 ॥
కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః ॥ 18 ॥
ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి ॥ 19 ॥
అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్ ॥ 20 ॥
వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్ ॥ 21 ॥
అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్ ॥ 22 ॥
అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్త్వికముచ్యతే ॥ 23 ॥
క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్ ॥ 24 ॥
మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే ॥ 25 ॥
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే ॥ 26 ॥
హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః ॥ 27 ॥
విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే ॥ 28 ॥
ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనంజయ ॥ 29 ॥
బంధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ ॥ 30 ॥
అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ ॥ 31 ॥
సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ ॥ 32 ॥
యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ ॥ 33 ॥
ప్రసంగేన ఫలాకాంక్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ ॥ 34 ॥
న విముంచతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ ॥ 35 ॥
అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాంతం చ నిగచ్ఛతి ॥ 36 ॥
తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్ ॥ 37 ॥
పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్ ॥ 38 ॥
నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తామసముదాహృతమ్ ॥ 39 ॥
సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్త్రిభిర్గుణైః ॥ 40 ॥
కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః ॥ 41 ॥
జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్ ॥ 42 ॥
దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ ॥ 43 ॥
పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్ ॥ 44 ॥
స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం యథా విందతి తచ్ఛృణు ॥ 45 ॥
స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విందతి మానవః ॥ 46 ॥
స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్ ॥ 47 ॥
సర్వారంభా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః ॥ 48 ॥
నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సంన్యాసేనాధిగచ్ఛతి ॥ 49 ॥
సమాసేనైవ కౌంతేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా ॥ 50 ॥
శబ్దాదీన్విషయాంస్త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ ॥ 51 ॥
ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః ॥ 52 ॥
విముచ్య నిర్మమః శాంతో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే ॥ 53 ॥
సమః సర్వేషు భూతేషు మద్భక్తిం లభతే పరామ్ ॥ 54 ॥
తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తదనంతరమ్ ॥ 55 ॥
మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి శాశ్వతం పదమవ్యయమ్ ॥ 56 ॥
బుద్ధియోగముపాశ్రిత్య మచ్చిత్తః సతతం భవ ॥ 57 ॥
అథ చేత్త్వమహంకారాన్న శ్రోష్యసి వినంక్ష్యసి ॥ 58 ॥
మిథ్యైష వ్యవసాయస్తే ప్రకృతిస్త్వాం నియోక్ష్యతి ॥ 59 ॥
కర్తుం నేచ్ఛసి యన్మోహాత్కరిష్యస్యవశోఽపి తత్ ॥ 60 ॥
భ్రామయన్సర్వభూతాని యంత్రారూఢాని మాయయా ॥ 61 ॥
తత్ప్రసాదాత్పరాం శాంతిం స్థానం ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్ ॥ 62 ॥
విమృశ్యైతదశేషేణ యథేచ్ఛసి తథా కురు ॥ 63 ॥
ఇష్టోఽసి మే దృఢమితి తతో వక్ష్యామి తే హితమ్ ॥ 64 ॥
మామేవైష్యసి సత్యం తే ప్రతిజానే ప్రియోఽసి మే ॥ 65 ॥
అహం త్వా సర్వపాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః ॥ 66 ॥
న చాశుశ్రూషవే వాచ్యం న చ మాం యోఽభ్యసూయతి ॥ 67 ॥
భక్తిం మయి పరాం కృత్వా మామేవైష్యత్యసంశయః ॥ 68 ॥
భవితా న చ మే తస్మాదన్యః ప్రియతరో భువి ॥ 69 ॥
జ్ఞానయజ్ఞేన తేనాహమిష్టః స్యామితి మే మతిః ॥ 70 ॥
సోఽపి ముక్తః శుభాఁల్లోకాన్ప్రాప్నుయాత్పుణ్యకర్మణామ్ ॥ 71 ॥
కచ్చిదజ్ఞానసంమోహః ప్రనష్టస్తే ధనంజయ ॥ 72 ॥
నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా త్వత్ప్రసాదాన్మయాచ్యుత ।
స్థితోఽస్మి గతసందేహః కరిష్యే వచనం తవ ॥ 73 ॥
ఇత్యహం వాసుదేవస్య పార్థస్య చ మహాత్మనః ।
సంవాదమిమమశ్రౌషమద్భుతం రోమహర్షణమ్ ॥ 74 ॥
యోగం యోగేశ్వరాత్కృష్ణాత్సాక్షాత్కథయతః స్వయమ్ ॥ 75 ॥
కేశవార్జునయోః పుణ్యం హృష్యామి చ ముహుర్ముహుః ॥ 76 ॥
విస్మయో మే మహాన్రాజన్హృష్యామి చ పునః పునః ॥ 77 ॥
తత్ర శ్రీర్విజయో భూతిర్ధ్రువా నీతిర్మతిర్మమ ॥ 78 ॥
మోక్షసన్న్యాసయోగః
అర్జున ఉవాచ ।
శ్రీభగవానువాచ ।
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః ।
నిశ్చయం శృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ ।
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ ।
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ఫలాని చ ।
నియతస్య తు సంన్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే ।
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్ ।
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున ।
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే ।
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః ।
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ ।
పంచైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే ।
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్ ।
శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః ।
తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః ।
యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే ।
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా ।
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః ।
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే ।
పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్ ।
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్ ।
నియతం సంగరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్ ।
యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహంకారేణ వా పునః ।
అనుబంధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్ ।
ముక్తసంగోఽనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః ।
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః ।
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైష్కృతికోఽలసః ।
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శృణు ।
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే ।
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ ।
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసావృతా ।
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేంద్రియక్రియాః ।
యయా తు ధర్మకామార్థాంధృత్యా ధారయతేఽర్జున ।
యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ ।
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శృణు మే భరతర్షభ ।
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్ ।
విషయేంద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేఽమృతోపమమ్ ।
యదగ్రే చానుబంధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః ।
న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః ।
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప ।
శమో దమస్తపః శౌచం క్షాంతిరార్జవమేవ చ ।
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ ।
కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్ ।
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః ।
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్ ।
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మోత్స్వనుష్ఠితాత్ ।
సహజం కర్మ కౌంతేయ సదోషమపి న త్యజేత్ ।
అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః ।
సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాప్నోతి నిబోధ మే ।
బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాత్మానం నియమ్య చ ।
వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ యతవాక్కాయమానసః ।
అహంకారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్ ।
బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాంక్షతి ।
భక్త్యా మామభిజానాతి యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః ।
సర్వకర్మాణ్యపి సదా కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః ।
చేతసా సర్వకర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరః ।
మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణి మత్ప్రసాదాత్తరిష్యసి ।
యదహంకారమాశ్రిత్య న యోత్స్య ఇతి మన్యసే ।
స్వభావజేన కౌంతేయ నిబద్ధః స్వేన కర్మణా ।
ఈశ్వరః సర్వభూతానాం హృద్దేశేఽర్జున తిష్ఠతి ।
తమేవ శరణం గచ్ఛ సర్వభావేన భారత ।
ఇతి తే జ్ఞానమాఖ్యాతం గుహ్యాద్గుహ్యతరం మయా ।
సర్వగుహ్యతమం భూయః శృణు మే పరమం వచః ।
మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు ।
సర్వధర్మాన్పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వ్రజ ।
ఇదం తే నాతపస్కాయ నాభక్తాయ కదాచన ।
య ఇమం పరమం గుహ్యం మద్భక్తేష్వభిధాస్యతి ।
న చ తస్మాన్మనుష్యేషు కశ్చిన్మే ప్రియకృత్తమః ।
అధ్యేష్యతే చ య ఇమం ధర్మ్యం సంవాదమావయోః ।
శ్రద్ధావాననసూయశ్చ శృణుయాదపి యో నరః ।
కచ్చిదేతచ్ఛ్రుతం పార్థ త్వయైకాగ్రేణ చేతసా ।
అర్జున ఉవాచ ।
సంజయ ఉవాచ ।
వ్యాసప్రసాదాచ్ఛ్రుతవానేతద్గుహ్యమహం పరమ్ ।
రాజన్సంస్మృత్య సంస్మృత్య సంవాదమిమమద్భుతమ్ ।
తచ్చ సంస్మృత్య సంస్మృత్య రూపమత్యద్భుతం హరేః ।
యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో యత్ర పార్థో ధనుర్ధరః ।
ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే
మోక్షసంన్యాసయోగో నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ॥ 18 ॥